عنوان کتاب: دکترین شوک
نویسنده(گان):نائومی کلاین
مترجم: مهرداد(خلیل) شهابی و میرمحمود نبوی
انتشارات: «کتاب آمه»
سال نشر: 1393
خلاصه کتاب
کتاب «دکترین شوک؛ ظهور سرمایهداری فاجعه»توسط «نائومی کلاین» (Naomi Klein)ژورنالیست و فعال سیاسی ضدجهانیسازی کانادایی در سال 2007 نوشته شدهاست. نائومی کلاین که از دانشگاه کینگزلی کالج کانادا دارای دکترای افتخاری در حقوق مدنی است در عرصهی روزنامهنگاری، نویسندگی و ساختن فیلم جوایزی را نصیب خود کرده و تألیفات وی به نزدیک به 30 زبان ترجمه شدهاست. وی در نظرخواهی اینترنتی سال۲۰۰۵که توسط مجله «سیاست خارجی» صورت گرفت مکان یازدهمین روشنفکر برتر جهان (واولین روشنفکر زن) را از آن خود کرد. «دکترین شوک» که تاکنون به بیش از 20 زبان ترجمه و دست کم در 35 کشور منتشر شدهاست،بر پایهی تحقیقات تاریخی و چهارسال گزارش میدانی نائومی کلاین تهیه شده و یکی از آثار کمنظیر در پردهبرداشتن از پیچیدهترین طرحهای اقتصادی-سیاسی برنامههای نولیبرالی «اجماع واشنگتن»و آثار اجتماعی و اقتصادی برنامههای مزبور میباشد. این اثر که به ترجمهی مهرداد(خلیل) شهابی و میرمحمود نبوی توسط نشر «کتاب آمه» منتشر شدهاست چهارمین دفتر از مجموعه کتابهای «پشت پرده مخملین» است.
کتاب «دکترین شوک؛ ظهور سرمایهداری فاجعه» نشان میدهد که چطور اجرای برنامههای اقتصادی نولیبرالی، از جمله نسخههای تجویزی «صندوق بین المللی پول» و «بانک جهانی»، نیازمند این بوده است که جامعه از طریق شوک، وادار به اطاعت و پذیرش برنامههاییاینچنین شودکه در شرایط عادی برای تودههای مردم بسیار نامطلوب است. مطالب و مستندات این کتاب پایانی بر این اسطوره است که بازار آزاد جهانی در روندی دموکراتیک به فتح و پیروزی رسیده است. کلاین مستقیماً اقتصاددانان نظم نوین جهانی، یعنی میلتون فریدمن (Milton Friedman)، برنده جایزه نوبل، و نیز دیگر کارگزاران «مکتب اقتصادیشیکاگو» را هدف میگیرد و توضیح میدهد که چطور سیاستهای اقتصادی آنها در کشورهایی مثل شیلی در دوران دیکتاتوری پینوشه، روسیه در دوران یلتسین، آمریکای پس از طوفان کاترینا و عراق پس از اشغال نظامی توسط امریکا، پیش برده شده است.پیش بردن این سیاستها نه با روندی دموکراتیک که با سوء استفاده از شوک زدگی مردم در اثر فاجعهصورت گرفته است. کلاین تا آنجا پیش میرود که سعی میکند نشان دهد بعضی از این فاجعههااصلاً به قصد ایجاد شوک و پیش بردن این سیاستها ایجاد شدهاند. کلاین در ابتدای مقدمهی کتاب با آوردن نقل قولی از «دکترین نظامی آمریکا برای جنگ با عراق» مینویسد: «عملیات شوک و ارعاب (Shock and Awe) شامل هراس آفرینیها، ایجاد مخاطرات و ویرانگریهایی است که برای عامهی مردم، نیز عناصر و بخشهای مشخصی از جوامعِ تهدیدکنندهی ما و رهبرانشان غیر قابل درک است. طبیعت نیز با گردبادها، توفانهای سهمگین، زلزلهها، سیلها، آتشسوزیهای مهار نشدنی، قحطیها، و بیماریها میتواند «شوک و ارعاب» ایجاد کند» (کلاین، 17:1389).
به باور وی «دکترین شوک» اینسان عمل مىکند: «در اثر فاجعهی اصلى (مثلاً یک کودتا، حملهای تروریستى، فروپاشى بازار، جنگ، سونامى، یا توفان)، یک حالت شوک همگانی برتمام جمعیت مستولى مىشود. درست همان گونه که موزیک کرکننده و ضرباتِ درون سلولِ بازجویى زندانى را سست مىکند و به راه مىآورد، فرو ریختن بمبها، موج ترور، و توفانهاى درهمکوبنده نیز در خدمت سست کردن و به راه آوردنِ کل جامعه قرار مىگیرد. درست مثل زندانى وحشتزدهاى که نام رفقایش را لو مىدهد واز باورهایش رویگردان مىشود، جوامعِ شوکه شده نیز غالباً از چیزهایى که در حالتعادى سرسختانه از آنها محافظت مىکردند دست برمىدارند. آنچه بر سر انسانهای قربانی شوک و آنچه بر سر جوامع قربانی شوک میآید به نوعی با یکدیگر مرتبط است: همه اینها تجلیاتِ متفاوتِ یک منطق واحدِ بسیار دهشتناک است» (همان: 10) نظریهپردازان و مجریان سیاستهای دکترین شوک معتقدند تنها یک «شوک» و «گسست بزرگ» میتواند «لوح سفید و نانوشتهای» (Tabula Rasa) را برای آنها ایجاد کند تا از آن برای ساختن دنیایی نو و اجرایی کردن برنامههای نولیبرالیشان استفاده کنند. این نظریهی اقتصاددانان بازار آزاد شباهت زیادی به نظریات دکتر ایوِون کامرون(Ewen Cameron) رئیس «انستیتوی روانپزشکی دانشگاه مکگیل» کانادا و رئیس «انجمن روانپزشکی آمریکا» در دهه 1950 دارد. بر خلاف فروید، که باور داشت با گفتار درمانی میتوان به علل ریشهای مشکلات روانی پی برد، دکتر کامرون معتقد بودکه با واردن آوردن شوک به مغز انسانها، میتوان ذهنهای معیوب را تهی کرد، از هر چیزی زدود و سپس شخصیتهای جدیدی را بر «لوحهای پاک نانوشته» ترسیم کرد (همان: 11).
