نویسنده: اکبر غاربی کلخوران                                                                     

تاریخ نشر: 1388

ناشر : انتشارات محقق اردبیلی

چکیده کتاب:

ضرورت و تبیین آموزه های دینی در قالب توسعه ی فرهنگی در کشور ما بحثی قابل توجه است. ارائه ی راهکارها بر اساس قرآن و سنّت در جهت توسعه، رشد و بهبودی تمام مراحل زندگی بشر و تعمیق باورها و ارزش های انسانی و رسیدن به حیات طیبه از طریق سیاست گذاری های کلان و کاربردی، امروزه امری ضروری است. تاریخ درخشان ایران در روابط و خدمات متقابل با اسلام و تلاش های اندیشمندان ایرانی در عرصه های مختلف برای بسط فرهنگ و دانش و معارف اسلامی و زمینه ی مناسب کشور ایران زمین و جهان شمول کردن این فرهنگ اصیل توجه به این امر را صد چندان می کند.

برنامه ریزی سیاست های کلان جامعه بر اساس فرهنگ غنی و پر بار اسلام با تمرکز بر قرآن و سنّت و عوامل مؤثر در توسعه این فرهنگ امروزه می تواند نسبت به گذشته بیشتر و بیشتر راه گشا باشد.

در جمهوری اسلامی ایران از مهم ترین و بارز ترین برکات انقلاب اسلامی، سیاست گذاری کلان ملی در امر توسعه فرهنگی است که در دهه های اخیر به صورت بخش مهمی از اهداف آرمانی و اساسی فرآیند توسعه کلان ملی درآمده است و تأمین این اصل مهم زمانی محقق می شود که عوامل مؤثر در آن یعنی دولت، مردم و نحوه مشارکت مردمی با در نظر گرفتن شرایط بین المللی و جهانی و بررسیِ ظرفیت و امکانات نهادهای دینی مورد توجه کافی قرار گرفته و با شناخت آسیب ها چالش های فرهنگی در رسیدن به اهداف اصلی و رسیدن به حیات طیّبه از هیچ کوشش و تلاشی دریغ نگردد که خداوند می فرماید: « انَّ الله لا یُغیِّرُ ما بقومٍ حتّی یُغیِّروا ما بِأنفُسِهِم » یعنی خداوند آنچه را قومی دارا هستند دگرگون نخواهد ساخت تا زمانی که خود باعث تغییر حال و رفتارشان گردند، پس انسان ها خود عامل تغییر و تحول در زندگی فردی و اجتماعی هستند. از طرفی دیگر زندگی انبیاء الهی به خصوص پیامبر بزرگ اسلام (ص) و ائمه اطهار به عنوان یک الگوی کامل و توجه به سنت، یاری رسان انسان ها در رسیدن به حیات طیّبه خواهد بود که نیل به هدف حیات طیبه علاوه بر رساندن بشر به کمال اخروی و معنویت، ضامن تأمین نیازهای مادی بشر نیز هست.

در باور اسلامی فرهنگ از جنس ایمان است و توسعه ایمان توسعه ای کمّی و ابزاری نیست بلکه توسعه اش عمقی است و توسعه ی فرهنگی یعنی تعمیق باورها و ارزش ها و هنجارهای جامعه. در قرآن کریم از دین و توسعه ی آن به عنوان بهترین روش و شیوۀ زندگی و تضمین کننده سعادت دنیا و آخرت ذکر شده است. از دیدگاه قرآنی و انسانی و آنچه در این کتاب مورد نظر است معنای توسعه ی فرهنگی عبارت است از رشد و باروری نیازهای فطری انسان و تعدیل نیازهای غریزی، با هدف و غایت تشکیل جامعه ای که مقصد نهایی آن رسیدن به کمال و قرب الی الله است. هدف غایی فرهنگ و توسعه، گشودن راهی جهت رسیدن به کمال و تعالی انسانیت و در واقع حبل متین است و باید نردبان ترقی انسان ها به سوی کمال و تعالی باشد. بنابراین تربیت و تعالی انسان شرط توسعه و غایت آن است.

از مهم ترین عوامل تأثیر گذار بر توسعه ی فرهنگی می توان از حکومت، مردم و عوامل خارجی و بین المللی نام برد. حکومت اهمیت و نقش به سزائی در راستای توسعه و تعمیق فرهنگ اسلامی در جامعه دارد و در صورت عدم تعامل درست با آموزه های دینی و قرآنی در جامعه ـ هرگز به امر مهم توسعه ی فرهنگی دست نخواهد یافت. تشکیل حکومت اسلامی جهت تأمین نیازهای فردی و اجتماعی جامعه بشری و اجرای کلیه احکام الهی است. در حاکمیت اسلامی که مبتنی بر کتاب قرآن و سنّت است حکومت در خدمت رفع نیازهای مردم و اعتلای جامعه است و مورد نقد و بازخواست مردم، آحاد جامعه نسبت به دولت دارای حق اند و استیفای حقوق آنان از وظیفه مدیران حکومتی است. بنابراین برای دست یابی بدین امر مهم حکومت موظف به ایجاد فضائی مطمئن و امن برای تحقق و رویارویی اندیشه ها و آراء در چارچوب ضوابط اسلامی و قانون اساسی است و مکلف به گسترش و توسعه ی ظرفیت و فرهنگ مشارکت مردمی و نقد و اصلاح جامعه، همان گونه که حکومت اسلامی پیامبر اکرم (ص) و حضرت علی (ع) می تواند یک الگوی همیشگی و تمام عیار از حکومت مردم سالار و اسلامی باشد. از دلایل موفقیت حکومت اسلامی در زمان پیامبر و همچنین پیشرفت اسلام در آن زمان می توان به عواملی اشاره کرد از جمله دین اسلام و تحولات اخلاقی، دین اسلام باعث ایجاد تحولات اخلاقی بسیاری در جامعه شد و این نکته ای که بس حائز اهمیت و انکارناپذیر است. ایجاد این تحولات اخلاقی میسّر نشد مگر از راه شناخت صفات پسندیده و گسترش آن و جلوگیری از اشاعه ی صفات زشت و نکوهیده و همچنین تأکید بر نقش اراده و تصمیم در اصلاح نفس.

عامل مهم دیگر شخصیت بزرگ و عالی رتبه پیامبر گرامی اسلام و جانشینان معصوم ایشان است. پیامبر خدا تربیت شده الهی و مؤدب به آداب الهی و انسان برتر و کامل بوده اند که این خود از جمله عوامل مؤثر در توسعه و پیشرفت و گسترش اسلام در تمام زمینه هاست.

اساساً فلسفه وجودی حکومت اسلامی تشکیل جامعه ای مبتنی بر دین مداری است  دین مداری مردم و تقویت بنیه معنوی جامعه در یک حاکمیت اسلامی باعث بر چیده شدن فقر و تهاجم فرهنگی، نفاق، فتنه و سایر ناهنجاری های اجتماعی است.

در زمینه ی فرهنگ سازی و ترویج مفاهیم از دیدگاه قرآن می توان نکاتی را مورد بحث و بررسی قرار داد. بر اساس نظر و دیدگاه قرآن کریم و سنت پیامبر گرامی اسلام و روایات اسلامی از مهم ترین رسالت انبیاء الهی و جانشینان و پیروان آنها، رساندن پیام های سازنده خدا به اندیشه و دل مردم است و در رابطه با وجوب تبلیغ، آیات متعددی از قرآن نازل شده و روایات زیادی از سوی پیشوایان دینی آمده است و در آن ها همواره بر اهمیت تبلیغ تأکید شده است. به عنوان مثال تبلیغ در امر به معروف و نهی از منکر، در تاریخ اسلام نمونه های بارزی از انواع امر به معروف و نهی از منکر داشته ایم و قیام سیّد الشّهدا و واقعه ی عاشورا بارزترین نمونه در این امر است. پیامبران الهی، پیشوایان معصوم و سایر رهبران دینی به عنوان یکی از واجبات همواره بر تبلیغ و توسعه امر به معروف و نهی از منکر سفارش داشته اند.

در زمینه فرهنگ سازی و سیاست گذاری و تبیین استراتژی در توسعه ی فرهنگی باید توجه ای ویژه به آداب تبلیغ، چگونگی به دست آوردن توفیق در امر تبلیغ و اشکال گوناگون و قالب های جدید و نو و شیوه های صحیح تبلیغ نیز داشت. در این راه مهم ترین وسیله ی تبلیغ را می توان هنر که یکی از مهم ترین ارکان زندگی بشر است دانست. بر طبق نظام فرهنگی و هنری اسلام، آفرینش های هنری در صورتی از ارزش واقعی برخوردار است که از فطرت عشق به خدا و محبت اولیای حضرت حق سرچشمه گرفته باشد.

هنر نقش به سزائی در ابعاد مختلف زندگی انسان دارد و اصلی ترین نقش آن در بعد فرهنگی است. زبان تبلیغی هنر و رساندن پیام ها گویا ترین زبان هاست. هنر زبان مردم است  و در جائی که نمی توان سخن گفت می توان با زبان هنر ارتباط بر قرار کرد.

مهم ترین و بزرگ ترین دستاورد توسعه ی فرهنگی از دیدگاه قرآن کریم زیست شاداب و تأمین سعادت دنیوی و اخروی و همان نیل به حیات طیّبه است. حیات طیّبه جامع ترین تعریف برای توسعه فرهنگی از دیدگاه قرآن و سنّت است که تمامی خیرات و نیکوئی ها در آن برای انسان موجود می باشد. حیات طیبه همان منزل نهایی انسان های وارسته ای همچون انبیاء و اولیاء و صالحان الهی بوده و هست و خواست آرمانی اسلام و کتاب و سنت برای انسان ها رشد و هدایت یافته است.

آنچه در این اثر پژوهشی به چشم می خورد عبارت است از تازه و تخصصی بودن بحث ها، استفاده از نظرات و دستاوردهای کارشناسانه و متخصصانۀ اساتید و اهل فن به طرق مختلف از طریق کتب، مقالات، میزگردها، در این خصوص با الگو قرار دادن و بیان دیدگاه ها و راه کارها و سوابق برنامه ریزی اجرایی قرآن کریم و سنت در عرصه های مختلف فعالیت بشری به بررسی عوامل مؤثر در توسعه ی فرهنگی و مقایسه امکانات و پیشرفت ها و تجهیزات در زمان های گذشته، حال و آینده می پردازد و در ضمن اشاره به زندگی انبیای الهی از جمله دوران رسالت رسول گرامی اسلام، چگونگی تبلیغ در نظام اسلامی و علل رشد و پیشرفت اسلام در سخت ترین شرایط و استفاده ی اساسی از آیات و روایات و داستان های تاریخی مخصوص تاریخ حیات اسلام را مورد بررسی و تحقیق قرار می دهد. به امید بر اینکه با آموختن و تعمیق یک جهان بینی اصیل و ارائه یک ایدئولوژی برتر اسلامی در سایه ی توسعه فرهنگی مبتنی بر آموزه های کتاب آسمانی قرآن و بدون افراط و تفریط و حفظ تعادل جامعه ای سالم و رشد یافته با دولت و مردمی توسعه یافته و برتر و الگویی برای جهانیان تشکیل دهد.

کتاب حاضر در شش فصل تدوین شده است.  در فصل اول مباحث کلیدی و کلیات شامل مفهوم فرهنگ، توسعه و تعاریف آنها و توسعه فرهنگی گنجانده شده است.

در فصل دوم در رابطه با عوامل مؤثر در توسعه ی فرهنگی از دیدگاه قرآن و سنت سخن به میان آمده  و تأثیرات حکومت و دولت اسلامی، مردم و جایگاه آنان در توسعه ی فرهنگی، رابطه متقابل حکومت و مردم و عوامل فراملّی و جهانی مورد بررسی قرار می گیرد.

در فصل سوم به عوامل مؤثر در فرهنگ سازی و ترویج مفاهیم از جمله هنر تبلیغ از دیدگاه قرآن و سنّت ، وجوب تبلیغ، اهمیت تبلیغ، تبلیغ به امر به معروف و نهی از منکر و عوامل بیرونی و درونی نپذیرفتن آن، آداب تبلیغ، آفات تبلیغ، نقش زمان و مکان در تبلیغ، نوگرائی در محتوای تبلیغ و مسئولیت تبلیغ پرداخته شده است.

در فصل چهارم موضوع عرصه های فعالیت و سیاست گذاری و تبیین استراتژی در توسعه ی فرهنگی گنجانده شده و جایگاه هنر و نقش آن، هنر و زیبایی از دیدگاه قرآن و سنت، زبان تبلیغی هنر، انواع زبان هنری، نقش تصویر در کلام رسول اکرم و امامان معصوم، جایگاه اقتصاد و معیشت و نقش فقر و غنا در توسعه ی فرهنگی، کشاورزی، صنعت و توسعه ، رابطه ی بین توسعه فرهنگی و محیط زیست و جهانی شدن مورد تحلیل و تفسیر قرار گرفته است.

در فصل پنجم مبحث آسیب های فرهنگی گنجانده شده و از عوامل آن ضعف اعتقادی و ارتکاب گناه، فراموش کردن خدا در خوشی ها، غفلت از ظرفیت وجودی انسان، ظاهر سازی، دنیا دوستی و دنیازدگی، فاصله بین حرف و عمل، خود برتربینی و عوامل دیگر مورد بحث قرار گرفته است.

و فصل ششم به هدف و دستاورد بزرگ توسعه فرهنگی (حیات طیّبه) اختصاص دارد.